سلطان محمد ميرزا قاجار
73
سفرنامه سيف الدوله ( معروف به سفرنامه مكه ) ( فارسى )
بيوتات دولتى است ؛ مثل سربازخانه ، دفترخانه ، قورخانه ، توپخانه [ و ] حبسخانه . چقدر باصفا ! وضع ميدان يك طرف از ميدان حوض بزرگ دو سه مرتبهاى است باصفا . جاى ديگر راه طولانى بهجهت حركت مردم ساختهاند ، سنگفرش . دو طرف ستونهاى سنگى نصب است و بر روى آنها زنجير كشيدهاند كه مردم از راه خارج نشوند . بر سر ستونها همهجا چراغ است بهجهت روشنايى . بعضى جاها هم درختهاى متفرقه براى نمايش و سايه دارد . در سمتى كاروانسراى مرتفع بسيار بسيار عالى است ، سه مرتبه [ و ] از سنگ تراشيده . چهار در اعلى از چهار سمت دارد . در اين محل رختهاى دوخته و اجناس شريف فروخته مىشود . صاحب كاروانسرا بنا داشت كه كاروانسرا را به دويست هزار امپريال « 3 » لاترى كند . تماشاخانهء خوبى هم دارد . كالسكههاى بسيار ممتاز با اسبهاى خوب ، شب و روز [ 35 آ ] در چند محل معين بهجهت كرايه حاضر است . در خارج اين شهر ، سربازخانهها و توپخانهها و قورخانهها و كارخانههاى بسيار معتبر دولتى زياد ساختهاند . تجارت تفليس تجار خيلى معتبر صاحب دولت از هرملتى در شهر تفليس هست و يهود هم بسيار دارد . به هرجهت از شهرهاى خوب عالم است . اهل صنايع از هرقسم موجود است . ابريشم زياد به عمل مىآورند . آنچه فعله در اين شهر ديده شد از اهل آذربايجان و خلخال و خمسه « 4 » و طارم بود .
--> ( 3 ) . پول زرد روسيه . ميرزا محمد حسين فراهانى در سفرنامهاش ضمن صفحهء 88 ، انواع پول رايج روسيه را شرح مستوفى داده است . ( 4 ) . مقصود از خمسه همان زنجان است كه شامل بخشهاى حومه ، ابهر ، طارم عليا ، ماه نشان و خدابنده مىباشد .